Ateizm na wesoło

Wiara przenosi góry, a przynajmniej wprowadza do życia społecznego wyższe wartości. Ale koszt tego uszlachetnienia jest wysoki – musimy przyjąć mit za prawdę.

Wśród ludzi wierzących rozpowszechnia się postawa “skromnie wierzącego”. To miły i wykształcony człowiek, szanujący religię, ale bez skłonności do traktowania jej twierdzeń dosłownie. “Skromnie wierzący” stoi gdzieś pośrodku między entuzjastą religijnym i ateistą. Sam widzi te dwie, skrajne postawy jako rodzaj handlowego nadużycia. Entuzjasta przypomina mu właściciela firmy, który na prawo i lewo wystawia weksle bez pokrycia, stawia wszystko na jedna kartę, obiecuje coś, czego nie potrafi dostarczyć i wynosi się nad innych. Natomiast ateista to bankrut. Skorzystał ze wspólnego systemu dobrze działających powiązań między ludźmi, a teraz sam nie chce ponieść kosztów jego utrzymania.

Dla “skromnie wierzącego” obaj są radykałami, gruboskórnymi dogmatykami, zwolennikami dosłownego traktowania ulotnych i podniosłych słów kapłana. Dla entuzjasty te słowa to magiczne zaklęcia, dla ateisty – klerykalne szalbierstwo. Człowiek “skromnie wierzący” musi obu oponentów uznać za postacie odpychające i groźne. Są zresztą swym wzajemnym lustrzanym odbiciem. Entuzjasta bierze teatr wiary za widowisko ujawniające wyższe prawdy, ateista ma religię za maskaradę naiwności. “Skromnie wierzący” wygląda na ich tle jak zwolennik umiaru i dojrzałego namysłu, który kocha metafory religijne i tylko czasami nadaje im dosłowny sens.

Ale to bajka. W religii nie ma rzetelnie działających, zdrowych firm handlowych. Wszystko jest grą konwencji i wyobraźni. “Skromnie wierzący” to człowiek ugodowy i pojednawczy, ale oportunista. Przez lata milczy dla wspólnego dobra. Zapytany o wiarę zapewnia, że wierzy jak wszyscy – czyli, jeśli jest katolikiem, chodzi w niedzielę do kościoła, bierze na każdym zakręcie życia odpowiedni sakrament, poprawnie recytuje credo bez wnikania w jego zawiłości. Zapomina dodać, że używa religii jako parawanu, za którym robi to, co mu jest wygodne i korzystne.

W każdym razie mamy do wyboru trzy postawy: entuzjasty, skromnie wierzącego i ateisty. Entuzjasty nikt nie broni, bo świetnie broni się sam, najczęściej stosując metodę ataku wyprzedzającego. Jest hałaśliwy, tupeciarski i natrętny. Szczęśliwie w naszych czasach wyznaje raczej islam niż chrześcijaństwo, choć taka charakterystyka jest tylko pewnym przybliżeniem. Ateisty broni Richard Dawkins i robi to w zasadzie dobrze. “Skromnie wierzącego” broni Jerzy Sosnowski i robi to z zaangażowaniem. Wolę argumenty Dawkinsa. Ateizm da się obronić, “skromna wiara” raczej nie. Wyjaśnię dlaczego.

Podejrzany kompromis

Myślę, że większość ateistów zgodzi się ze mną, że religia bywa piękna, wzniosła i inspirująca. Otwiera umysł na sprawy odległe, tajemne i czyste. Buduje charaktery delikatne, poważne i wytrwałe. Może nie zawsze, ale wystarczy popytać między ludźmi, którzy mają starsze osoby w domu opieki. Wewnętrzna siła sióstr zakonnych jest potwierdzana powszechnie. W zakładzie religijnym panuje spokój, cicha uprzejmość i wiara, że nie wszystko musi się skończyć źle. W zakładach świeckich jest pośpiech, strofowanie chorych za przesadne żądania, obcość i uniformizacja.

Podobnie w szkołach. Może kościelne szkoły tłumią żywiołowość i wyobraźnię wychowanków, ale jednocześnie cierpliwie pohamowują rozhukanie i trzymają uliczną brutalność za drzwiami. Wiara przenosi góry, a przynajmniej wprowadza do życia społecznego bardzo potrzebne wyższe wartości. Pozwala znaleźć sens w codziennej, męczącej pracy, dodaje sił do kolejnego mało skutecznego wysiłku, budzi przekonanie, że liczy się to, o co się uczciwie staramy, a nie to, co uda nam się z mozołem osiągnąć. Religia, a w każdym razie lepsza forma chrześcijaństwa, uczy ciepłego stosunku do przypadkowych ludzi, wycisza gonitwę myśli, powściąga pogoń za pieniędzmi i studzi troskę o codzienne przetrwanie.

Koszt tego uszlachetnienia jest jednak dość wysoki. Musimy przyjąć mit za prawdę. I o tym przede wszystkim mówi w swym artykule Dawkins. On nie wyśmiewa religii i nie stosuje niezgrabnych kryteriów naukowych do jej oceny. Mówi tylko, że cała metafizyczna i quasi -historyczna warstwa religii jest zmyśleniem, że nie ma innego, lepszego świata, i nigdy nie było. Nie pójdziemy nigdy ani do nieba, ani do piekła. Mężczyzna nie został ulepiony z gliny. Kobieta nie była wyczarowana z żebra. Gatunki nie zostały stworzone w ciągu czterech dni. Dawkins argumentuje sucho i przekonująco – nie obciążajmy sobie wyobraźni bajkami o cudownym pochodzeniu żuka i żaby.

Inaczej natomiast myśli Sosnowski, którego gniewa taka obcesowość, i replikuje protestem, że Duchowi Świętemu nie robi się zdjęć. Jak to się nie robi? – muszę na to odpowiedzieć grzmiącym głosem. Robi się cały czas. Tylko na żadnym zdjęciu Duch Święty się nie pokazuje. Co dowodzi, że go nie ma. Na nic tu się nie zda oburzenie i obraza, że taki argument jest wulgarny, bo chodzi o rzeczy święte. W religii zawsze chodzi o rzeczy święte. Ale to nie znaczy, że każdy, kto tak myśli, może nas przekonywać, że Duch Święty istnieje, tylko w sposób niezbadany, tajemniczy, niezrozumiały i święty. To tak jakby mówić, że na świecie są dwa rodzaje wody. Jedną znamy pod postacią płynu wypełniającego morza, rzeki i jeziora, a drugi rodzaj wody to płyn jeszcze większy, wspanialszy i czystszy, tylko jest to woda niezbadana, tajemnicza, niezrozumiała i święta, a na dodatek nie wychodzi na zdjęciach.

Nauka ma swoje prawa, religia ma swoją tradycję. To są nieprzystające punkty widzenia i próba ich pogodzenia od stuleci spełza na niczym. Nauka chce brać wszystko dosłownie. Religia woli brać wszystko metaforycznie. Mieszanie tych dwóch stylów prowadzi do myślowego zamętu, i jego ofiarą staje się “skromnie wierzący”.

To on chce przyjąć, że rację ma i Darwin, i Jan Paweł II. Zaleca, by dzieci chodziły do szkoły, w której dowiadują się, że świat powstał w Wielkim Wybuchu, ale tylko na lekcjach fizyki. Na lekcjach religii mają słyszeć, że Bóg oddzielił światło od ciemności, wodę od lądu, i to był prawdziwy początek. “Skromnie wierzący” chce dalej, by w szkole nie było za dużo o genetyce, ale tyle, ile trzeba. O Mendlu można mówić, bo dyskusja skończy się na rozważaniach o kolorowych groszkach. O komórkach macierzystych lepiej nie wspominać, bo powstanie sprawa, dlaczego nie wolno traktować zarodków jako źródła ludzkiej tkanki. O inkwizycji wolno wspomnieć, ale tylko na lekcji, podczas której przypomni się także, że Hitler, Stalin i Pol Pot to najgorsi zabójcy.

“Skromnie wierzący” nie będzie walczyć o prawdy niezgodne z wiarą. Jeśli entuzjaści chcą, by teoria ewolucji wypadła z programu, to na wszelki wypadek już teraz można wprowadzić kreacjonizm jako wersję biologii do wyboru. Entuzjaści nie chcą Gombrowicza? Niech będzie. Wstawi się na jego miejsce poezję mistyczną i dzieci nawet się nie zorientują. “Skromnie wierzący” pali Panu Bogu świeczkę i diabłu ogarek. Ustępuje raz jednej, raz drugiej stronie, w zależności od tego, która jest aktualnie silniejsza, i wszystkim z zasady przyznaje rację. Nie wątpię, że ma dobre intencje, ale nie wierzę w przydatność jego pomysłu na kompromis.

Czego musi bronić nauka

Nauka nie ma żadnego powodu iść na kompromis. Musi bronić zarówno swojej metodologii empirycznej, jak i prawa do sceptycznego traktowania hipotez konstruowanych ad hoc na temat wszystkich nierozwiązanych kwestii. Entuzjaści religijni zarzucają nauce, że nie umie odpowiedzieć na wielkie pytania ludzkości. To prawda, nie umie. Dlaczego jesteśmy sami w kosmosie? Dlaczego złym ludziom wiedzie się nie gorzej niż dobrym? Jak to możliwe, że w ewolucyjnym rozwoju pojawiają się zmiany skokowe? Czy niewiarygodnie stabilne systemy DNA mogły powstać w wyniku kumulacji przypadkowych zmian w budowie komórki?

W istocie, na podobne pytania nie można dać wyczerpujących odpowiedzi. Ale to nie zmienia faktu, że religijne domysły to nienaukowe przypuszczenia, a szacunek dla mitycznych opowieści nie pomaga ustalić prawdy o świecie. Za zdobycie prawdy trzeba zapłacić samoograniczeniem. Trzeba się zdecydować na sumienne poszukiwania, na porównywanie rzadko występujących śladów materialnych, na powściągliwą ekstrapolację uznanych twierdzeń. Ciężkiej pracy i odpowiedzialności za słowo nie wolno zastępować unifikującymi wizjami i myśleniem życzeniowym. To tak jakby puszczać w obieg fałszywe pieniądze, gdy brakuje prawdziwych. Trzeba zatem zgodzić się, że na pewne pytania – w szczególności te najważniejsze – nie będziemy znali odpowiedzi.

Przede wszystkim wcale nie wiemy, czy w kosmosie jesteśmy sami. Możemy sobie wyobrazić, że na jakiejś odległej galaktyce rozwinęła się kultura podobna do naszej, tylko stworzona, na przykład, przez wysoko rozwinięte głowonogi lub bezskrzydłe owady z dużymi mózgami. Trudno jednak przypuścić, by takie stworzenia wiedziały cokolwiek więcej o swym pochodzeniu niż my. Niech mają książki, szpitale i dobrze rozwiniętą neurochirurgię. To nadal niczego nie zmieni. Nie będą wiedziały, jak wyglądało ich życie, zanim powstała ich kultura. Oni też nie będą mieli zdjęcia Ducha Świętego ani skamieniałości obrazujących tysiące pokoleń ich własnego gatunku z czasów przed powstaniem ich kultury. Na pytanie o początki kultury nie ma więc odpowiedzi w żadnej kulturze i musimy ten fakt zaakceptować. Sugestia religijna, że pochodzimy od Kaina i Seta oraz jakichś nieznanych bliżej kobiet, nie stanowi nawet wstępnego punktu wyjścia dla badań naukowych.

Czy wystarczą nam cuda?

To prawda, że w teorii ewolucji występują luki. Pewne zmiany w rozwoju gatunków zaszły w stosunkowo krótkim czasie i szybko się rozprzestrzeniły, później, w innych okresach, nie występowały żadne istotne mutacje. Dlaczego tak było? Nikt nie wie i teoria ewolucji tego nie wyjaśnia. Teoria ewolucji nie odpowiada też na pytanie, w jaki sposób powstały protoorgany, więc kreacjoniści próbują przyprzeć biologów do muru. Zdaniem tych pierwszych mamy dwie możliwości do wyboru. Albo oko powstało nagle, jako gotowy organ widzenia, a wtedy trudno mówić o selekcji i adaptacji, czyli kreacjonizm ma rację. Albo powstawało stopniowo, najpierw jako fotoczuła plamka, potem jako organ rejestrujący kształty, wreszcie jako silnie unerwiona gałka oczna ze zdolnością do korygowania ostrości widzenia i ze zdolnością do widzenia stereoskopowego – taki ciąg adaptacji ma wszelkie cechy procesu nakierowanego na realizowanie celu, więc kreacjonizm znów ma rację.

Jednak ta opcja jest pozornym rozwiązaniem. Kreacjonizm nie stanowi żadnej alternatywy dla nauki. Zakłada, że istnieje jakaś inteligentna siła, zdolna do modyfikowania anatomii organizmów, działająca skutecznie, tajemnie i zacierając ślady. Stwarza oczy i mózgi całkiem już gotowe, i umieszcza je w prymitywnych organizmach, nie zdradzając celu swych zabiegów. Koncepcja tzw. inteligentnego projektu nie ma ani jednego faktu na poparcie swych założeń. Jest tylko narracją wypełniającą luki w opisie naukowym, czyli jest zmyśleniem.

Trudno wreszcie uwierzyć, że w pierwotnej zupie, w rozgrzanej piorunami wodzie o silnym zasoleniu i wysokim stężeniu prostych składników organicznych powstał spontanicznie trwały system DNA zdolny do replikacji, do rozgałęzienia się w wielu wersjach na wiele gatunków, że od początku był to system kontrolujący budowę niezwykle złożonych komórek i zdolny do samorozwoju tak doskonałego, że w jego następstwie powstawały coraz bardziej złożone i wszechstronne organizmy. Łatwiej już uwierzyć – jak się wydaje na pierwszy rzut oka – że DNA zostało zaprojektowane przez jakąś istotę z supermózgiem i nadzwyczajnymi umiejętnościami z zakresu inżynierii genetycznej. Jest to jednak znów zupełnie pozorne rozwiązanie problemu. Musimy bowiem natychmiast zapytać: a skąd wzięła się ta superistota? Skąd wzięło się jej własne DNA? Czy była czystym duchem? A jeśli tak, to w jaki sposób ten duch nakazał aminokwasom, by po raz pierwszy ułożyły się w zadziwiająco długi i regularny łańcuch? Czy ta istota wydawała im rozkazy? Czy miała manipulatory napędzane nanosilniczkami? Czy po prostu dokonywała cudów?

Kreacjonista wybiera to ostatnie wyjście. Ale hipoteza cudu to kolejny ślepy zaułek. Kto powołuje się na cud, stwierdza jedynie, że nie wie, jak jakieś zjawisko zaszło, czyli mówi dokładnie to samo, co – w tym wypadku – nauka. Ozdabia tylko swoją ignorancję baśniową opowieścią o istnieniu niezmordowanych sił nadprzyrodzonych, które interweniują zawsze, kiedy czegoś nie wiemy, a co więcej, dokonują cudów, zanim jeszcze zdaliśmy sobie sprawę, że jakieś zdarzenie będzie dla nas trudne do zrozumienia. Takie tłumaczenie to tylko improwizacja na tematy z Moliera – opium już nie tylko usypia dzięki swej sile usypiającej, ale robi to za każdym razem, dokonując cudu.

Na czym powinna poprzestać religia

Religia nie ma żadnych przesłanek do formułowania twierdzeń o faktach historycznych lub przyrodniczych, i nie potrafi swych niepotrzebnych opisów świata poważnie obronić. Jeśli zaczyna to robić, popada w nieodpowiedzialne wieszczenie, albo w odgadywanie nieznanej przeszłości. Tymczasem może poprzestać na realizacji tych celów, do których świetnie się nadaje. Może budować wizję świata idealnego, wolnego od przyrodniczych ograniczeń, świata nieskalanego ludzką słabością, namiętnościami i niegodziwością.

Wbrew marksistom religia nigdy nie była opium dla ludu przynoszącym uśpienie i pocieszenie. Odwrotnie, była zazwyczaj czynnikiem pobudzającym i kulturotwórczym. Wyzwalała wyobraźnię i dodawała odwagi w realizacji wielkich przedsięwzięć mających skierować ludzkie myśli ku sprawom wzniosłym i nieprzemijającym. Na tej inspiracji powinna poprzestać, i wyrzec się nie tylko pretensji do głoszenia prawdy, ale nawet do natarczywego zabiegania o zwycięstwo własnych koncepcji ludzkiej doskonałości. Bo dobra religia to propozycja pewnego stylu życia, oparta na szacunku dla innych i dla wybranego nadprzyrodzonego porządku. Zatem dobra religia jest otwarta, tolerancyjna i łagodna. Opiera się na szczerych wyznawcach i nie buduje swego królestwa na tej ziemi.

Jakie mam prawo, by decydować o tym, co powinna robić religia? Żadne, ale ja niczego nie decyduję, tylko wskazuję na wnioski płynące z przytoczonych argumentów.

Dawkins nic nie przesadził, gdy zachęcał, by ateiści nie wstydzili się przyznawać do wyznawanych poglądów. W naszych czasach poza terenami zajętymi przez bojówkarski fanatyzm religijny można być ateistą bez obawy o wyrzucenie z pracy, prześladowanie rodziny czy utratę społecznego szacunku. Ateista nie ma się czego bać ani czego wstydzić. Zawstydzającą postawą jest brak wiedzy, ale nie brak wiary.

Hipokryzja “skromnie wierzących”

Sosnowski słusznie więc apeluje o pokój i wzajemny szacunek między wierzącymi i niewierzącymi. Podstawowym wymaganiem jest jednak otwarte i jasne przedstawienie własnego stanowiska bez zbędnej retoryki, mylących sugestii i przemilczania podstawowych założeń. Ten obowiązek spada przede wszystkim na wierzących, bo ateista nie ma czego dowodzić. Błędem jest zatem kluczenie, dawanie wymijających odpowiedzi, popadanie w “skromną wiarę” pozbawioną treści, narzucanie własnych praw w oparciu o chwiejne założenia. Dam dwa proste przykłady takiej sytuacji, ograniczając się do katolicyzmu, bo w Polsce jest to wiara najbardziej popularna i najsilniej oddziałuje.

Pewne organizacje prokatolickie domagają się kompletnego zakazu aborcji i powołują się na swe przekonania religijne. Ich zdaniem zarodek jest człowiekiem. Takie postawienie sprawy to budowanie pseudotwierdzenia na temat pseudofaktu dla wyprowadzenia z nich pseudoobowiązku. Sądzę, że w rzeczywistości chodzi o zdobycie konserwatywnego elektoratu w polityce. Gdyby to był istotnie główny powód, to sprawa byłaby gorsząca. Ale może się mylę, może to sprawa fundamentalnych przekonań, tylko aktywiści antyaborcyjni nie mówią tego jasno i nie chcą angażować wielkich autorytetów. Mogę to zrobić za nich.

Św. Tomasz pisał przeciw Orygenesowi, że dusze nie są odwieczne, tylko są stwarzane w krótki czas po poczęciu (“Suma teologiczna” I, 90, 4) Nie są odwieczne, bo człowiek ma naturę psychofizyczną. Bóg byłby zatem autorem niewytłumaczalnej anomalii, gdyby stworzył jakieś ludzkie ciało bez duszy. To tak, jakby stworzył nieboszczyka. Podobną anomalią byłoby stworzenie odwiecznych dusz, które czekają całe tysiąclecia na inkarnację.

Zatem Bóg stwarza dusze po poczęciu, nie wcześniej – zdaniem Tomasza – co oznacza, że jakoś zależy od pary, która płodzi dziecko. I wtedy, gdy kobieta najpierw zajdzie w ciążę, a następnie pozbywa się płodu, wprowadza Pana Boga w błąd. Sprawia, że Bóg stworzył duszę niepotrzebnie. Rozumiem, że taka sytuacja może powodować teologiczny niepokój. Dziwi mnie jednak, że taki argument nie jest otwarcie ogłoszony, lub zgoła odwrotnie, że nie jest oficjalnie uznany za nietrafny, jeśli – wbrew temu, co mi się wydaje – nie ma fundamentalnego znaczenia dla teologii.

Teraz drugi przykład. Nie wiem – i żałuję tego, a nadto czekam na ewentualne wyjaśnienia, jeśli ktoś zechce mi ich udzielić – czy w katolickiej teologii przestała obowiązywać zasada podwójnego skutku. Zasada ta pozwala dokonać czynu dobrego, nawet wtedy, gdy jego uboczne skutki są złe. Zatem wolno usunąć raka macicy, by ratować życie kobiety w ciąży, nawet jeśli w wyniku tej operacji płód straci życie. Kilka lat temu pewna kobieta we Włoszech w takiej właśnie sytuacji postanowiła nie poddać się operacji, urodziła dziecko i niedługo później zmarła.

Przyznaję, miała prawo podjąć taką decyzję, dostrzegam w jej postanowieniu odwagę i determinację. Jednak nie sądzę, by można ją było uznać za bohaterkę i by warto było jej decyzję stawiać za wzór innym. Rozpoczął się jednak proces beatyfikacyjny tej ofiarnej matki, co sugeruje, jakoby jej decyzja miała jakąś szczególną świętość lub trafność. Trudno utrzymywać taką ocenę przy jednoczesnym uznaniu zasady podwójnego skutku, i bez wyjaśnienia, czy kobieta podejmująca odwrotną decyzję też zasługiwałaby na proces beatyfikacyjny.

Stawianie podobnych pytań traktowane jest przez “skromnie wierzących” za swoisty afront i impertynencję. Czy nie byłoby grzeczniej, gdybym zostawił św. Tomasza w spokoju i nie mieszał się do tego, kto będzie błogosławiony, skoro ta sprawa mnie w żaden sposób dotyczyć nie może? Otóż w tej właśnie kwestii, bardziej niż w jakiejkolwiek innej, różnią się poglądy “skromnie wierzących” i ateistów. “Skromnie wierzący” uważa, że jest to jego prywatna sprawa, co sądzi o Tomaszu i błogosławionych; publiczną sprawą jest natomiast przerywanie ciąży. Ja tymczasem sądzę odwrotnie, że sprawą prywatną jest to, co kobieta zrobi z płodem, który jeszcze nie ma zdolności czucia, natomiast sprawą publiczną jest to, co jakaś religia uznaje za dobre sformułowanie swych twierdzeń i za ich dobre uzasadnienie. Logika jest wspólnym dobrem i nie wolno jej psuć.

Dlatego właśnie jestem zdania, że “skromnie wierzący”, nawołując do spokoju, nawołują do hipokryzji, bezmyślności i szkodliwego mieszania nauki z wiarą. To ich indolencja sprawia, że kreacjonizm może wyglądać na teorię naukową, że “inteligentny projekt” może udawać, iż cokolwiek wyjaśnia, że religijni entuzjaści uznawani są za grupę, która działa w imię swobody myślenia i rozwoju wiedzy. Bliższy mi jest św. Tomasz i Dawkins niż Maciej Giertych i to, co w “Gazecie” napisał Jerzy Sosnowski.

*Jacek Hołówka jest profesorem filozofii na Uniwersytecie Warszawskim i w Pedagogium – Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie

Źródło: wyborcza.pl