Ateizm na wesoło

To wiara, a nie jej brak jest naturalną właściwością ludzkiego umysłu – twierdzą naukowcy. Dlatego więcej wśród nas wierzących niż ateistów.

Profesor teologii i biskup Kościoła anglikańskiego Stephen Sykes ma 70 lat i większość życia spędził na głoszeniu prawd wiary. Spotykał ludzi chłonących religijne przekazy i opornych, którzy ich nie czuli i nie potrafili przyswoić. Duchowny z czasem przestał się temu dziwić. „Niektórzy mają talent do religii, a inni nie” – ujął krótko w jednym z wywiadów.

Słowa biskupa Sykesa idealnie pasują do nowych wyników badań neuroteologów, czyli naukowców, którzy od lat 90. próbują zgłębić, co dzieje się w ludzkiej głowie podczas przeżyć religijnych. To, co biskup nazywa talentem, oni ujmują we wzór pobudzenia, jakie wywołują w mózgu treści religijne. To pobudzenie może być słabsze albo silniejsze. Dlatego niektórzy są gorliwymi wyznawcami, zaś inni wolą trzymać się z daleka od kościołów albo deklarują, że nie wierzą w żadne istoty wyższe.

U wierzących mózg pracuje inaczej niż u ludzi niewierzących, twierdzi jeden z najbardziej znanych w świecie neuroteologów, Andrew Newberg z University of Pennsylvania. Naukowiec przeprowadził serię badań, podczas których na monitorze rezonansu magnetycznego podglądał, co się dzieje w głowach wyznawców różnych religii. Obraz ich mózgu porównał potem z badaniem, któremu zgodziła się poddać Margaret Downey, przewodnicząca międzynarodowego stowarzyszenia organizacji ateistycznych. Jak przebiegało to doświadczenie?

Pierwszymi gośćmi w laboratorium Newberga byli mnisi buddyjscy. Kiedy zaczęli oddawać się medytacji, na monitorze rezonansu widać było coraz większą aktywność płata czołowego. Obszar ten pomaga skoncentrować się na tym, co robimy. Jego rozświetlenie na obrazie rezonansu świadczyło o rosnącym skupieniu medytujących mnichów. Potem wyciszał się płat ciemieniowy, odpowiadający za orientację w czasie i przestrzeni, a także za poczucie własnego „ja”. Jednoczesne wyłączenie tych trzech funkcji tłumaczy poczucie zjednoczenia z wszechświatem, jakiego doznają buddyści w nirwanie (taki stan następuje po odcięciu wrażeń zmysłowych – jak mnichom udaje się ograniczyć ich dopływ, nadal pozostaje tajemnicą).

Podobnie pracował mózg pogrążonych w modlitwie franciszkanów. Z badań prowadzonych kilka lat wcześniej wynikało, że u ludzi mających wizje religijne dodatkowo aktywuje się płat skroniowy. Nazwano go nawet modułem Boga. Jednak obraz mózgu modlących się zakonników świadczył raczej o nadzwyczajnym spokoju i skupieniu niż o religijnej ekstazie.

Religijne uniesienie przeżywała natomiast badana przez prof. Newberga Donna Morgan z Kościoła zielonoświątkowego. To odłam chrześcijaństwa, w którym tzw. mówienie językami uznaje się za dar Ducha Świętego. Tę właśnie zdolność miała Donna. W czasie badań obrazowych kobieta śpiewała pieśni religijne po angielsku, a potem zaczynała mówić czy raczej śpiewać językami. – Słowa pieśni brzmiały jak zlepek bliżej nieokreślonych języków – opowiada Newsberg. Co pokazywał wtedy rezonans? Obraz płata czołowego, który mocno rozświetlał się u buddystów i franciszkanów, u pani Morgan pozostawał całkowicie zaciemniony. Mówienie językami nie wprowadzało więc Donny w stan skupienia podobny do tego, jaki mnisi osiągali przy medytacji i modlitwie. Ona jednak twierdziła: „Sam Duch Święty przemawia przez moje usta”.

Do ostatniej tury badań prof. Newberg zaprosił Margaret Downey. Nie była ona religijną ignorantką – przeczytała Biblię od deski do deski, poświęciła wiele godzin na religijne rozważania, by ostatecznie dojść do wniosku, że Boga nie ma. Kiedy z pasją mówiła o swoich przekonaniach, naukowcy podglądali pracę jej mózgu na monitorze rezonansu. Płat czołowy nie był tak rozświetlony jak u medytujących mnichów, ale też nie taki ciemny jak u mówiącej językami Morgan. Obraz pobudzenia, jakie zarejestrował rezonans u Margaret, nie zdradzał nadzwyczajnych przeżyć. Badanie wskazywało na to, że mózg ateistki jest mniej wrażliwy na treści religijne.

A może nawet całkiem na nie nieczuły? Takiego wniosku raczej wyciągać nie należy, bo – jak przypuszcza prof. Newberg – nie ma ludzi całkowicie niezdolnych do duchowych przeżyć. Nawet zdeklarowani ateiści są podatni na nadprzyrodzone myślenie, twierdzi Jesse Bering, psycholog z Queen’s University w Belfaście. Prowadził on wielogodzinne rozmowy z niewierzącymi. Z tych wywiadów wynikało, że – mimo braku wiary w Boga – odczuwają czasem obecność siły wyższej. W dramatycznych okolicznościach, gdy dzieje się coś złego lub zaskakującego, po cichu uznają, że te wydarzenia są spowodowane wpływem jakiegoś wyższego bytu. Oficjalnie nigdy się jednak do tego nie przyznają – podkreśla Bering.

Jego spostrzeżenia zdają się potwierdzać badania, w czasie których sprawdzano reakcje ateistów podczas ceremonii religijnych. Można by się spodziewać, że pozostają oni całkowicie obojętni na święte obrządki. A jednak tak nie jest. Dźwięk bębnów, rytualny taniec czy śpiewy intensywnie stymulują zmysły i pobudzają mózg. Aby wyhamować to nadmierne pobudzenie, hipokamp zaczyna ograniczać przepływ sygnałów pomiędzy neuronami – pracuje jak policjant z drogówki, który nie wpuszcza dodatkowych samochodów na zakorkowaną autostradę. W rezultacie niektóre obszary mózgu – m.in. płat ciemieniowy, którego aktywność wycisza się w czasie modlitwy i medytacji – zostają częściowo odcięte od dopływu bodźców. Niewierzący może wówczas poczuć coś przypominającego religijne uniesienie.

Pielęgnowanie przekonania o braku sił wyższych wymaga od mózgu wysiłku i prawdopodobnie dlatego ateizm jest mniej powszechny wśród ludzi. To wiara bowiem, a nie jej brak, jest naturalną właściwością ludzkiego umysłu – twierdzą naukowcy. Przekonanie o istnieniu istot wyższych i niematerialnego pierwiastka człowieka nie jest nabyte, ale głęboko zakorzenione w mózgu. Wskazują na to nie tylko badania neurobiologiczne, lecz także obserwacje dzieci prowadzone przez psychologów.

Sądzimy, że dzieci zaczynają wierzyć w Boga, bo rodzice opowiadają im, jak powstał świat i pierwsi ludzie. Co by jednak było, gdyby dorośli nie wypowiadali nawet słowa „bóg” przy dzieciach? Maluchy i tak by go wymyśliły – twierdzi Olivera Petrovich, psycholog z uniwersytetu oksfordzkiego. Jej zdaniem, dzieci mają naturalną tendencję, by spontanicznie tworzyć wizje istot nadprzyrodzonych na podstawie swoich codziennych doświadczeń.

Petrovich prowadziła badania wśród brytyjskich i japońskich niespełna czteroletnich dzieci. Pokazywała im obrazki przedstawiające twory natury, zwierzęta oraz rzeczy. Skąd one się wzięły na Ziemi? – pytała maluchy, podpowiadając im, że są trzy możliwe odpowiedzi: stworzył je Bóg, nie wiadomo, skąd pochodzą, i zrobił je człowiek. Czterolatki wiedziały, co wyszło spod ludzkiej ręki. W pozostałych wypadkach mówiły: to stworzył Bóg.

W ustach japońskich dzieci brzmiało to zaskakująco, twierdzi Petrovich. W religii shinto bogom nie przypisuje się bowiem dzieła stworzenia. Dzieci nie mogły słyszeć od rodziców o bogu, który wykreował świat – same go wymyśliły.

Paul Bloom, psycholog z Yale Univer-sity, wyjaśnia dokładniej, jak niedojrzały nawet mózg może kreować myślenie religijne. Umysł ma dwa oddzielne systemy, z których jeden służy do poznawania istot żywych, a drugi – obiektów nieożywionych. Takie rozdzielenie następuje bardzo wcześnie – już pięciomiesięczne niemowlaki potrafią odróżniać rzeczy od ludzi. Kiedy widzą na przykład poruszające się pudełko, zdradzają zdziwienie. Ale kiedy porusza się człowiek, nie okazują go. Według Blooma te dwa systemy są w pełni autonomiczne. Oznacza to, że człowiek odbiera świat na dwa sposoby i dlatego rodzi się w nim intuicyjne przekonanie, że umysł i materia, ciało i dusza to dwa odmienne byty.

Dualizm w dziecinnym rozumowaniu jest sprawą prostą – człowiek śpi w łóżku, a jednocześnie wędruje w odległe krainy. Ślady takiego naturalnego myślenia widać było u przedszkolaków, które badał Jesse Bering z Queenʼs University Belfast. Psycholog pokazywał im przedstawienie, w którym aligator zjadł mysz. Potem Bering zadawał pytania sprawdzające, czy dzieci wierzą w istnienie pożartej myszy. Czy mysz musi jeść i pić? Czy może zachorować? Dzieci twierdziły, że nie. Jednak na pytanie bardziej duchowe, czy mysz o czymś myśli albo czy coś wie, przedszkolaki odpowiedziały twierdząco. Myszy nie było widać, ale – według maluchów – ona istniała. Podobnie dzieci mogą kreować postacie osób, których nie ma obok nich. Połowa czterolatków wymyśla sobie nieistniejących przyjaciół. W podobny sposób tworzą obraz wyższego bytu – nieobecnego, ale obdarzonego ludzkimi cechami.

Taki dziecinny obraz Boga pozostaje w naszych głowach na zawsze. Większość z nas antropologizuje Stwórcę, twierdzi Wendy Cadge, socjolog z Centrum Studiów nad Religią na Princeton University. Przeanalizowała ona prawie 700 różnych wpisów do księgi modlitw, wyłożonej w holu szpitala uniwersyteckiego Johnsa Hopkinsa. Ludzie prosili w modlitwach o siłę, wsparcie i błogosławieństwo, a także dziękowali Bogu za okazane im łaski. – Prawie wszyscy pisali do Boga jak do krewnego czy przyjaciela – mówi dr Cadge. Między wierszami dało się wyczuć, że traktują go jak istotę słuchającą, a czasem nawet odpowiadającą na modlitwy.

Rozmawiamy z Bogiem tak po ludzku, bo kiedy o nim myślimy, w mózgu włączają się te same rejony, które normalnie są zaangażowane w powstawanie uczucia empatii i rozpoznawanie emocji innych ludzi. Pokazało do najnowsze, opublikowane w marcowym „Proceedings of the National Academy of Sciences” badanie prof. Jordana Grafmana z amerykańskiego National Institute of Neurological Disorders and Stroke. Jego eksperyment z udziałem chrześcijan, żydów i muzułmanów był inny niż wszystkie wcześniejsze. Dotąd naukowcy badali aktywność mózgu podczas głębokich przeżyć religijnych. Prof. Grafman zaprosił do laboratorium wyznawców różnych wiar po to, by sprawdzić, jak mózg reaguje na kluczowe w ich religiach stwierdzenia (badani mogli je zaakceptować albo zanegować).

Kiedy naukowcy odczytali im pierwsze z tych sformułowań: Bóg nie ingeruje w sprawy ludzkie, mózg uczestników zareagował tak, jakby chciał zgłębić intencję innego człowieka – na monitorze rezonansu zaświeciła odpowiedzialna za odczytywanie cudzych zamiarów część płatu czołowego. Potem badani usłyszeli: Bóg jest gniewny. Tym razem zareagowały zakręty czołowy i skroniowy, przydatne przy odczytywaniu emocji innych ludzi. Ostatnie stwierdzenie dotyczyło praw wiary (Jezus jest synem Bożym, Bóg nakazał czcić szabat). W tym wypadku rezonans zarejestrował wzmożoną aktywność części zakrętu skroniowego, która bierze udział w abstrakcyjnym rozumowaniu.

Elementy tworzące ramy religijnego myślenia aktywują najmłodsze ewolucyjnie części mózgu – zwraca uwagę prof. Grafman. Co to może oznaczać? Że nasze predyspozycje do wiary nie są przypadkowe, lecz ukształtowane przez ewolucję. W jej toku ludzki mózg rozwijał równolegle zdolność myślenia racjonalnego i magicznego, opartego na wierze w siły wyższe. Taki podwójny sposób odbioru świata był korzystny dla człowieka – przekonanie o istnieniu istot nadprzyrodzonych dawało naszym praprzodkom poczucie, że stanowią część świata, i zmniejszało lęk związany z walką o przetrwanie. „Jestem pewien, że wiara stanowiła źródło przewagi selekcyjnej” – napisał prof. Randolph M. Nesse, dyrektor Programu Badań nad Ewolucją na University of Michigan w książce „W co wierzymy, choć nie potrafimy tego dowieść”.

Współczesny człowiek też czerpie korzyści z wiary. Pokazuje to choćby tegoroczne badanie prof. Michaela Inzlichta z uniwersytetu w Toronto, opisywane w marcu w „Psychological Science”. Prof. Inzlicht poprosił osoby religijne i niewierzące, by wykonywały test dobrze znany w psychologii. Sprowadza się on do odczytywania słów oznaczających nazwy kolorów, ale pisanych tuszem o innej barwie, np. niebieski – żółtym, czerwony – zielonym. Zadaniem badanych jest jak najszybciej wskazać kolor, którego nazwa jest zapisana. Niby to proste, ale mózg dostaje sprzeczny przekaz, dlatego ludzie mają opóźnioną reakcję i często się mylą. Prof. Inzlicht śledził, jak sprawnie uczestnicy badania wykonują test, ile razy się pomylili, a dodatkowo rejestrował za pomocą rezonansu aktywność ich mózgów. Okazało się, że osoby religijne miały o wiele lepsze wyniki niż niewierzący.

Najciekawsze jest jednak to, co profesor zaobserwował na monitorze rezonansu. Specyficzny obszar mózgu zwany przednim zakrętem obręczy u wierzących świecił słabiej niż u niewierzących. Struktura ta zwiększa uwagę w sytuacjach stresowych. – Podczas doświadczenia działała jak alarm, który włączał się, kiedy badani popełniali błąd – tłumaczy prof. Inzlicht. U osób wierzących ten alarm działał ciszej, co oznacza, że byli oni bardziej opanowani i reagowali na swoje błędy mniejszym stresem niż pozostali. Z tego sprawdzianu prof. Inzlicht wyciąga też bardziej ogólny wniosek: ludzie praktykujący albo po prostu wierzący w siłę wyższą odczuwają mniejszy lęk i są mniej zagubieni w trudnych dla nich sytuacjach.

Osoby religijne powiedzą: Bóg podaje człowiekowi pomocną dłoń. Naukowcy ujmują to nieco inaczej: wiara pomaga w życiu. – Ci, którzy od czasu do czasu przyjmują coś na wiarę, radzą sobie w życiu lepiej niż osoby, które domagają się dowodów, zanim w cokolwiek uwierzą i podejmą jakieś działania – tłumaczy prof. Nesse, ale nie wspomina przy tym o Bogu czy jakiejkolwiek sile wyższej. I takie postawienie problemu jest bliskie nawet tym, którzy uważają się za niewierzących. Takim jak duński popularyzator nauki Tor Nørretranders, który w książce „W co wierzymy” złożył zaskakujące wyznanie: „Mimo że jestem ateistą, wierzę w wiarę. Istotne jej znaczenie wykracza bowiem daleko poza granice religii”.

Źródło: newsweek.pl