Ateizm na wesoło

Jako że czas mojego studiowania dobiega powoli końca (10 semestr studiów), w tym roku zapisałem się na nieco luźniejszy cykl wykładów monograficznych niż zazwyczaj. Jednym z nich są „Kognitywne teorie religii„, prowadzone na naszym Wydziale Nauk Społecznych. W trakcie pierwszych zajęć przyszedł mi do głowy pewien pomysł. Dlaczego by nie zamieścić notatek z wykładu na blogu? ;)

Pomysł przyszedł mi do głowy dopiero podczas zajęć, co można poznać chociażby po formie prowadzenia zapisków. Niektóre zdania przypominają bardziej zbiór słów kluczowych niźli spójną kontynuację wywodu, żywię jednak nadzieję, że taki stan rzeczy nie będzie zanadto utrudniał czytania. Jeżeli wpis spotka się z pozytywnym przyjęciem, będę umieszczał kolejne porcje notatek z wykładów w tygodniowych odstępach :)

Poniżej notatki z pierwszych zajęć.

Kognitywne teorie religii (czyli nauki empiryczne) odnoszą się krytycznie do tradycyjnego religioznawstwa.

Wszystkie klasyczne podejścia religioznawcze są krytykowane przez kognitywnych badaczy religii (zwanych dalej KBR), próbują one b6w5e0 wyjaśniać w sposób nader uproszczony.

Cztery główne podejścia do spraw religii oraz ich krytyka przez KBR.

1. Podejście intelektualistyczne - religia ma wyjaśniać rzeczywistość oraz redukować tajemniczość poprzez wyjaśnianie zjawisk. Religia jako geneza powstania świata, próba odpowiedzi na pytanie dlaczego ludzie cierpią. W takim ujęciu, religię można traktować jako protonaukę (porządkującą świat, niemniej niepoddawalną weryfikacji). Ale: jej znaczenie zmniejsza się, gdyż dzisiaj ludzie wiedzą więcej niż kiedyś.

Krytyka ze strony KBR – takie (religijne) wyjaśnienia niczego nie wyjaśniają, a raczej zaciemniają (podkreśla się tutaj znaczącą rolę języka). Bardzo często wyjaśnienia proponowane przez religię same wymagają wyjaśnienia. Często wyjaśnia się nieznane, przez jeszcze bardziej nieznane.

Dygresja wykładowcy #1: warto zwrócić uwagę na to, że neopozytywiści tacy jak Rudolf Carnap zarzucają językowi religijnemu bezsensowność, jako nieznajdującego oparcia w faktach empirycznych.

Dygresja wykładowcy #2: język religijny w ujęciu eschatologicznym -> o niektórych sprawach przekonamy się dopiero po śmierci :]

2. Podejście emocjonalistyczne - religia jako wsparcie emocjonalne, pozwala łagodzić lęki nieodzowne ludzkiej egzystencji, a w szczególności te dotyczące śmierci. Religia osładza nasze życie na ziemi, czyni je znośnym.

Krytyka ze strony KBR - niektóre religie wzmagają nasze lęki (np. idea piekła).

3. Podejście funkcjonalistyczne (najczęściej spotykane w socjologii) – akcentuje zbiorowość religii, religia jako fundament ładu społecznego. Religia spaja społeczność, stanowi podstawę moralności, legimityzuje normy prawne i społeczne.

Krytyka ze strony KBR – religia nie zawsze spaja podtrzymywania więzi, a raczej racjonalizuje moralność, która istniałaby również bez wierzeń religijnych. Religia nie jest podstawą społeczną, może bowiem być „uprawiana” prywatnie.

4. Religia jako iluzja – ludzie są z natury przesądni oraz skłonni do przyjmowania przekonań niefalsyfikowalnych. Wielu badaczy podkreśla fakt, że ludzie wierzą bo takich przekonań nie da się obalić. Łatwiej jest wierzyć (w coś czego zostaliśmy nauczeni we wczesnym dzieciństwie) niż coś odrzucić, bo wymagałoby to jakiegoś uzasadnienia. Wielu ludzi nie jest w stanie tego zrobić [wykładowca odniósł się tutaj do zagadnień związanych z fizyką].

Krytyka ze strony KBR - religia to nie dziedzina w której wierzy się w cokolwiek, tutaj nie ma chaosu [religia tworzy spójny system, o czym już kiedyś pisałem]. Wierzenia religijne nie opierają się na dowolności. Teoria iluzji nie wyjaśnia dlaczego wierzenia religijne na całym świecie wykształcają się w bardzo podobny do siebie sposób.

Ogólna krytyka badań religioznawczych: w przeszłości badania polegały głównie na interpretacji a w mniejszym stopniu na ich wyjaśnianiu. Sama interpretacja niczego nie wyjaśnia, rozbudowuje natomiast symbolizm religijny. Interpretacja jest wewnątrzreligijna, natomiast wyjaśnienia są zewnątrzreligijne. Należy pamiętać jednak o tym, że w każdej intepretacji musi zawierać się pewien element wyjaśnienia, w przeciwnym razie nie bylibyśmy w stanie niczego zrozumieć. Tradycyjna koncepcja religioznawcza wyjaśnia raczej niewiele.

Dygresja wykładowcy #3: fenomenolodzy byli skłonni odróżniać religię od innych zjawisk. Należy ujmować religię swoiście, w kategoriach specyficznych, trochę tak, jak bada się literaturę antyczną. Trzeba szukać autonomicznego języka do opisu religii. KBR postulują podejście redukcjonistyczne.

Zjawiska religijne są naturalne tj. towarzyszą życiu człowieka od bardzo dawna.

KBR koncentrują się na procesach, które prowadzą do akceptacji/racjonalizacji działań religijnych. Jest to podejście genetyczne, czyli skupiające się na przyczynach posiadania przekonań religijnych a nie na racjach. KBR szukają odpowiedzi na pytania typu: jaka jest rola pamięci w przekazie religijnym, jakie stosuje się techniki (kiedyś nie było czegoś takiego jak media).

KBR przeciwstawiają się nadmiernemu akcentowaniu relatywizmu religijnego (co lubią czynić antropolodzy, a religie nie są przecież aż tak zróżnicowane!). Religie skonstruowane są z elementów o charakterze uniwersalnym. Są zróżnicowane kulturowo, ale posiadają wspólne podstawy biologiczne (dlatego są uniwersalne). Można powiedzieć, że istnieją „szablony” według których tworzone są religie. To co odróżnia poszczególne religie od siebie jest drugorzędne (np. to jak zorganizowane są wspólnoty religijne).

Przekonania religijne funkcjonują na dwóch poziomach na których reprezentowane są istoty religijne:

1. poziomie refleksyjnym – występuje jako składnik doktryn religijnych
2. poziomie intuicyjnym (częściej manifestowanym) – myślenie takie przejawia się podczas codziennego funkcjonowania jednostki

Badania prowadzone przez wielu psychologów potwierdzają ową dwoistość. Pokazuje to, że ludzie mogą myśleć o dwóch sprzecznych faktach nie zdając sobie z tego sprawy (np. intuicyjnie wierzą w coś, co jest sprzeczne z ich doktryną).

Przykład #1: Bóg jako bezosobowa istota, nie istnieje przestrzennie (co głosi doktryna KK), a jednak ludzie tworzą jego wizerunki (myślenie intuicyjne – antropomorfizm).

Przykład #2: predestynacja wszystkich zjawisk przez Boga (doktryna kalwińska), jednak ludzie skłonni są racjonalizować boskie interwencje (np. poprzez modlitwę).

Biofobia – strach przed wyjaśnianiem zjawisk biologicznych w celach ideologicznych. W przeszłości dało się zaobserwować nasilenie tego typu postaw (np. Edward Osborne Wilson, który stosował teorię ewolucji do wyjaśniania zjawisk społecznych, został oskarżony o to, że jest zwolennikiem faszyzmu).

Podejście kognitywne określa się jako naturalistyczne. Naturalizm ten polega na odrzuceniu dwóch podejść:

1. transcendalistycznego – religia wyjaśniana na sposób teologiczny
2. socjokulturowego – wyjaśnianie religii w kategoriach społecznych, postrzeganie człowieka jako „plasteliny”, gdzie środowisko jest w stanie człowieka dowolnie uformować; stanowisko takie odrzuca (z czym KBR się nie zgadzają) biologiczne podstawy ludzkiego funkcjonowania

Poprawność teologiczna (Justin Barrett – badania nad myśleniem refleksyjnym i intuicyjnym) – religii nie można badać tylko pod kątem systemów teologicznych, doktryn, jest to pewne wypaczenie.

Tyle na dziś. Częstotliwość umieszczania kolejnych notatek zależeć będzie od Waszego nastawienia oraz mojej frekwencji na kolejnych zajęciach ;)

Kolejny wpis: Kognitywne teorie religii – notatki z wykładu #2.