Ateizm na wesoło

Po długich zmaganiach związanych z próbą zebrania kompletnych notatek z wykładu udało mi się wreszcie dokończyć wpis.

Na drugim wykładzie skupiliśmy się głównie na zagadnieniu poprawności teologicznej oraz dwóch poziomach operowania przekonaniami.

Enjoy ;)

Poprzedni wpis: Kognitywne teorie religii – notatki z wykładu #1.

Zjawisko poprawności teologicznej – zazwyczaj niedostrzegalna, ludzka właściwość do myślenia na dwóch poziomach:

1. intuicyjnym
2. refleksyjnym

Zjawisko to określono mianem „poprawności teologicznej” na wzór  „poprawności politycznej”.

Poprawność teologiczna wiąże się ze skłonnością ludzi (wierzących) do wyrażania wyuczonych dogmatów. Niemniej, pomimo uznania doktryny, ludzie ci są skłonni myśleć raczej intuicyjnie niż refleksyjnie. Zjawisko owo bywa również nazywane zjawiskiem niepoprawności teologicznej (zależy z której perspektywy na nie spojrzeć).

Przekonania religijne – w ujęciu badaczy religii często są przyrównywane do zdań, które można sformułować. Przekonania owe znaleźć można pośród dogmatów danej religii, często ujawniane są wyłącznie w formie językowej (filozofia analityczna często zwraca uwagę na język, gdzie analiza poglądów = analizie wypowiedzi), są to głównie poglądy formułowane explicite. Badacze często podkreślają, że tego rodzaju przekonania (doktryna) nie muszą być podzielane przez wszystkich wyznawców danej religii. Bywa, że ludzie posiadają przekonania o charakterze religijnym nieuznawane przez ich doktrynę.

U człowieka religijnego -> człowiek do czegoś przekonany = człowiek zaangażowany.

W wielu religiach „wierzyć w coś” jest równoznaczne z „oddaniem się czemuś”. Angielskie „believe” – przekonanie, wierzenie jest wyrazem dwuznacznym. W języku polskim jest to „wiara”.

• Wierzyć można w… (np. Boga)
• Wierzyć można komuś (np. koledze)

Wiara eksponuje moment religijnych przekonań. Przekonania nie zawsze można ująć w zdania (przekonania ujęte w zdania = przekonania „spetryfikowane”). Przekonania często ujawniają się w czynnościach rytualnych. Racjonalność/prawdziwość przekonań religijnych – są to pytania natury filozoficznej, tutaj sprawy się już nieco komplikują. Człowiek żywiący przekonania natury religijnej zazwyczaj partycypuje w działalności swojego kościoła. Aby nie ograniczać się tylko do niektórych aspektów wiary, trzeba wziąć pod uwagę to, że bycie członkiem wspólnoty religijnej pociąga za sobą pewne, specyficzne procesy umysłowe.

Kognitywni badacze religii zwracają uwagę na narzędzia umysłowe, „wykorzystywane” w religii (rozważania nad koncepcją modularności umysłu pominiemy). Są to narzędzia do:

• wykrywania przedmiotów,
• identyfikacji przedmiotów ożywionych (ale nie zawsze żywych),
• opisu przedmiotów którym przypisujemy intencjonalność,
• klasyfikacji danych (kategoryzacja rzeczywistości),
• opisywania tego co zostało już skategoryzowane.

Narzędzia owe odgrywają kluczową rolę przy wykształcaniu przekonań (intuicyjnych / refleksyjnych).

[Jeszcze raz o poprawności teologicznej]

Zasada poprawności teologicznej – istnieją dwa poziomy przedstawień:

1. intuicyjny (poziom I rzędu)
2. refleksyjny/teoretyczny (poziom II rzędu)

Justin Barrett uknuł sformułowanie poprawności teologicznej.

Jason Slone to samo zjawisko określa mianem niepoprawności teologicznej (to samo zjawisko, niemniej opisane z pozycji tradycyjnego religioznawstwa).

Obaj badacze wyrażają pogląd, że w klasycznym religioznawstwie popełnia się błąd, bo koncentruje na refleksyjnym poziomie przedstawień, a ignoruje to co intuicyjne.

Można założyć, że początkowo przekonania ideologiczne (doktryn) pojawiły się intuicyjnie, a dopiero potem uległy racjonalizacji. Te dwa rodzaje przekonań mogą wchodzić ze sobą w konflikt u jednej osoby, z punktu widzenia człowieka z zewnątrz. Czasami (ale nie zawsze) takie zjawiska stoją ze sobą w sprzeczności. Ludzie religijni mają tendencję do deklarowania myślenia jak w dotkrynie, ale realnie mają skłonność do myślenia intuicyjnego. Są to mechanizmy, które wykształciły się do innych celów niż religijne, przez religię zostały one jedynie zaadoptowane przy okazji (owa adaptacja uważana jest za pewnego rodzaju „produkt uboczny”).

Filozofowie zwracali uwagę na te dwa typu rozumowania już dawno temu -> dwoistość poznania religijnego (serce vs rozum – Blaise Pascal).

Religijnych przekonań nie da się podzielić wyłącznie na te dwie grupy, mamy tutaj raczej przypadek z pewnym kontinuum.

Nie sposób wyznaczyć żadnej wyraźnej granicy demarkacyjnej.

Człowiek religijny często nie zwraca uwagi na to, że żywi te dwa różne rodzaje przekonań (!).

O istnieniu przekonań intuicyjnych świadczą reakcje behawioralne a nie deklaracje ludzi. Na przykład: nie wpadam na ścianę, bo dokonuję pewnego (intuicyjnego) założenia, że przez nią nie przeniknę.

Zachowania intuicyjne funkcjonują w tle świadomego myślenia, które często wspierają. Mają charakter uniwersalny, ponadkulturowy, uwarunkowane są naturą ludzką (w ujęciu kognitywnym, mechanizmy poznawcze mają  swe źródło w ewolucji gatunku).

Przekonania refleksyjne mają charakter kulturowy, odzwierciedlają pewne kulturowe zróżnicowanie. Pod względem myślenia intuicyjnego ludzie religijnie nie różnią się (myślenie może być różne, ale opiera się ona na podobnych mechanizmach).

Wyniki badań – ateiści i wierzący różnią się myśleniem na poziomie refleksyjnym, ale nie na poziomie intuicyjnym.

Często ludzie nie posiadają przekonań refleksyjnych do momentu aż zostaną o nie zapytani (przykład z pograniczna polityki) . Przekonania refleksyjne są zazwyczaj wyrażane w zdaniach lub zachowaniu. Często pochodzą ze „źródeł zewnętrznych”, jak: rodzice, nauczyciele, książki, etc. Mają one raczej charakter wyjaśniający i interpretacyjny niż opisowy. Ten rodzaj dostarczanej wiedzy nacechowany jest już zazwyczaj jakąś opinią. Charakter: lokalny, zależny od kultury (na co często powołują się relatywiści kulturowi zapominając o myśleniu intuicyjnym).

Uważa się, że istnieją pewne wspólne cechy przekonań intuicyjnych i religijnych:

• prawdziwość/fałszywość,
• empiryczna weryfikowalność,
• mogą poddawać się racjonalnemu uzasadnieniu, lub nie (nie jest to kryterium demarkacyjne),

Myślenie intuicyjne pochodzi z obserwacji świata, myślenie refleksyjne z rozumowania i zewnętrznych źródeł (traktowanych często jako autorytety). Myślenie intuicyjne ma charakter implicitny, refleksyjne – explicitny. Myślenie intuicyjne – kieruje zachowaniem, refleksyjne – zakorzenione jest w myśleniu intuicyjnym (ale również w innych refleksyjnych). Myślenie intuicyjne – uniwersalne, w miarę homogeniczne, stałe, refleksyjne – lokalne, heterogeniczne, zmienne kulturowo.

Przetwarzanie informacji:

1. ukryte/intuicyjne  - szybkie, równoległe, automatyczne
2. jawne/refleksyjne – wolniejsze, szeregowe, podlega kontroli

Rola przekonań intuicyjnych jest znaczna w tworzeniu przekonań religijnych. Na przykład:

• Bóg obserwuje człowieka przez cały czas (przekonanie intuicyjne), bo inaczej jak mógłby ukarać człowieka za grzech?
• Jak się modlimy, to Bóg nas rozumie (ludzie religijni nie zdają sobie z tego sprawy że zakładają, że Bóg rozumie, kiedy modlą się w swoim języku).

Osoby religijne mają tendencję do posługiwania się przekonaniami religijnymi na dwóch poziomach jednocześnie. W religii bardziej funkcjonalne są pojęcia bazujące na wiedzy intuicyjnej. Łatwiej za ich pomocą jest zrozumieć to co się dzieje, dlatego są częściej w tym celu wykorzystywane.

Religia może nie posiadać doktryny, systematyzacja pojawia się na późniejszym etapie rozwoju.

Szereg badań socjologicznych dotyczących znajomości doktryn pokazuje, że ich znajomość wśród wyznawców jest raczej uboga. Ludzie mogą określać się jako np. Katolik nie znając w ogóle doktryny swojego kościoła. Jest to przypadek dotyczący wielu religii. Oficjalna doktryna jest w myśleniu ludzi religijnych często pomijana.

Bóg jako istota wszechmocna (pojęcie abstrakcyjne, którego doktryna nie rozwija), w odniesieniu do życia -> Bóg jako Ojciec. Antropomorfizm jest typem myślenia intuicyjnego. Nawet religie, które zwalczają antropomorfizm zabiegają o niektóre jej aspekty. Pozwala się ludziom na antropomorfizacje nawet jeżeli są one sprzeczne z doktryną.

Deizm -> odrzucenie aktywności rytualnej, a pozostanie przy przekonaniach o charakterze religijnym .

Gdyby człowiek operował samymi pojęciami abstrakcyjnymi, to nie miałby się np. do czego modlić. Kiedy człowiek religijny modli się, to przyjmuje cały zbiór przekonań, bez których ta modlitwa nie miałaby sensu. Modląc się zakłada cały szereg przekonań intuicyjnych.

Badania eksperymentalne nad poprawnością teologiczną (2 strategie konceptualizacji: intuicyjna i refleksyjna) – Barrett prezentował osobom badanym teksty przypominające opowiadania i prosił o ich interpretację. Na podstawie odpowiedzi tych osób doszedł do wniosku, że myślenie intuicyjne odgrywało przy interpretacji tekstów kluczową rolę .

Po co doktryny teologiczne? Bo funkcje społeczne służą kontroli zachowań ludzi religijnych. Religia pełni funkcję integracyjną, ale do tego muszą istnieć jakieś intersubiektywne przekonania współdzielone przez wszystkich. Dzięki tym przekonaniom można namawiać ludzi do religijnego komformizmu.

Z punktu widzenia poprawności teologicznej nie należy skupiać się wyłącznie na cechach wspólnych religii, ale na „degeneratach”, doktryny często ujmuje się jako zjawiska podstawowe. Religia ludowa – przez podręczniki z zakresu historii religii traktowana jest właśnie jak taki „degenerat” (bo: więcej przekonań o charakterze intuicyjnym niż refleksyjnym).

Jason Slone zwracał uwagę na różnego rodzaju mylne opisy religii w przeszłości wynikające z tego, że nie znano pojęcia poprawności teologicznej. Przykład: Buddyzm Theravada (nazywany często „religią ateistyczną”). Europejscy badacze zupełnie pomieszali to w co buddyści wierzą. Generalnie rzecz biorąc, bardzo często europejscy antropolodzy snuli niepodparte niczym spekulacje co prowadziło do wypaczeń interpretacyjnych. W buddyźmie występują istoty nadprzyrodzone. Badania skoncentrowane były wyłącznie na tekstach spisanych, a badania terenowe zostały źle przeprowadzone.

Prywatyzacja religii – w Europie coraz większą rolę odgrywają własne poglądy religijne [patrz: McWiara, artykuł Newsweeka]. Myślenie intuicyjne odgrywa tutaj kluczową rolę.

W jaki sposób ludzie religijni mogą działać zupełnie sprzecznie ze swoją doktryną? Przykład: zamachy terrorystyczne, Islam. Akty terrorystyczne są niezgodne z doktryną Islamu. Pojęcie „myślenia intuicyjnego” może pomóc w wyjaśnianiu takich działań religijnych. Można na przykład spróbować szukać wyjaśnienia w wyobrażeniu Boga przez terrorystę (nie muszą one być wyłącznie intuicyjne, mogą być refleksyjne) w aspekcie otrzymania nagrody po śmierci.

Przypominam, że przytoczone powyżej notatki są jedynie zarysem tego o czym rozmawialiśmy na wykładzie ;)

Kolejny wpis: Kognitywne teorie religii – notatki z wykładu #3.